اعجاز ریاضی در قرآن (گزارش پی‏گیری ابهامات مقاله دکتر ایزدی)

بازنگری در متون دینی: اعجاز ریاضی و آماری در قرآن، موضوعی است که در نیم قرن اخیر مورد توجه قرار گرفته است. تردید نیست که ایمان به "خدایی بودنِ قرآن" کشف موارد شگفت‏انگیز در این کتاب آسمانی (از جمله وجود روابط پنهان ریاضی در آن) را "محتمل" می‏سازد. در واقع چه استبعادی دارد که خدای جهان از طریق یادگار جاودانه‏اش قرآن (که هیچ کاستی و افزونی و جابجائی‏ای در آن راه نیافته) دل علاقه‏مندان را با شیوه‏ای نو، شاد و گرمایی جدید ایجاد نماید و انسان غرّه به خود و زاویه پیداکرده با خدا را نهیب زند. البته شخصاً گمان می‏کنم که حتی اگر این نوع اعجازها به اثبات رسد با این‏حال همیشه ابهامی کوچک در هر یک باقی می‏ماند تا امکان انکار همچنان فراهم باشد و ایمان‏های ساده‏ی دودوتاچهارتایی ترویج نگردد؛ هرچند مؤمنان همان ابهام کوچک را شمعی کوچک فراروی خود برای دریافت‏های نوتر و کشف‏های حساس‏تر قرار می‏دهند.

تا آن‏جا که آگاهی دارم مهم‏ترین اقدامات صورت‏گرفته در این باب (که البته هر کدام‏شان نیاز به احراز بیش‏تر و اثبات قطعی دارند) به قرار زیر است:

سه گفتار محقّقانه از آیت‏الله محقّق‏داماد در باره کیفر فحشا

"بازنگری در متون دینی" در بیستمین مطلب خود، سه گفتار محقّقانه از آیت‏الله سیّدمصطفی محقّق‏داماد در باره‏ی کیفر جرایم جنسی منتشر می‏کند:

گفتار اوّل- احکام قرآن در باره عمل منافی عفّت

گفتار دوم- رجم از دیدگاه قرآن و سنّت

گفتار سوم- اجرای علنی مجازات‏های اسلامی

گفتار اوّل و دوم (که در ضمنِ درس آیات‏الاحکام در دوره دکتری حقوق جزا بیان شده و توسّط حسین سلیمانی به رشته تحریر درآمده) با عنوان کلیِ "مجازات عمل منافی عفّت در قرآن" در مجله تحقیقات حقوقی دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی (شماره43 بهار-تابستان 1385) به چاپ رسیده و گفتار سوم (به تقریر مهدی نیکجو، دانشجوی کارشناسی ارشد فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه امام‏صادق^(ع)) هم اینک در این سایت منتشر می‏شود. دو گفتار اول را همچنین می‏توان در ضمن تحقیق "رجم سنگسار1" که پیش‏تر با قالب پی‏دی‏اف منتشر گردید مطالعه کرد. اینک متن کامل هر سه گفتار ،بر اساس فایل‏های دریافتی از استاد، تقدیم می‏گردد:

Ayatollah Sadeghi's theory on 'stoning' (Rajm): "The idea behind 'stoning' (Rajm) is not to kill, but to punish by means of throwing small-sized stones at least vulnerable body parts"[1]

His description of 'stoning' (Rajm) can be outlined as follows:

a) The idea behind stoning (Rajm) is not to kill

b) Thus, based on quoted Hadiths (traditions), the stones must be small-sized, hence not fatal

 c) The stone must not target vulnerable body parts

d) The action of 'stoning' (Rajm) ends once the purpose of punishment is accomplished by means of a certain number of stones

e) Therefore, the term 'sangsar' (stoning to kill) is not the correct translation for 'Rajm'

f) 'Rajm' is the punishment for adultery that is committed in public

Amir Torkashvand

سرگذشت اعجاز ریاضی در قرآن (+پیوست)

این مقاله‏ی نفیس، اثر استاد دکتر علی‏محمد ایزدی است که متن اصلی آن به درخواست اینجانب، از سوی ایشان در اختیارم قرار گرفت. به انتهای مقاله، پیوست مهمّی افزودم و آن، پاسخ وی به پرسشم در مورد ابهامِ رفع‏نشده در مقاله است که حقّاً سرآغاز یک طرح تحقیقاتی مفصّل است.

بهتر است برای تهیه پرینت و یا ذخیره‏سازی، از فایل‏های پی‏دی‏اف زیر استفاده شود.

الف- همراه با پیوست:

http://www.4shared.com/document/tNkbPXJo/Quran1.html

ب- بدون پیوست؛ در سایت نویسنده:

http://naturalislam.com/pdf/Chapter11.pdf

اینک شما محقّقان، به ویژه متخصّصان ریاضی، آمار و کامپیوتر را دعوت به مطالعه‏ی این مقاله می‏کنم:

بنام خداوند بخشنده‏ مهربان

Abrogation of rajm ( stoning to kill ) by Islam

The famous view of Islamic jurists on the punishment of adultery and fornication (zena) is killing through stoning

  But I have analyzed 25 verses  of the Quran and studied and explored  relevant traditions (hadith)  by the method of historical critique  and then came  to this conclusions as follow:

a) Islam regards sexual unfaithfulness (adultery) very bad behavior but  yet it has not commanded the rule of stoning to kill.  In other words, there is not any rule including stoning and killing in Islam

b) And Even that Islam has not attested or supported the rule of stoning to kill

c) And of course Islam has not ignored it and it has not been indifferent to Islam  but Islam  dealt  with it

d) Islam has abrogated this command that there has been before Islam in Torah

e) Although there is difference between  the quranic- Arabic rajm   and the biblical- Hebrew rajm ( stoning to kill) , the second one arrived in Islamic community in the early Islamic period and gradually replace the Arabic rajm ( to punish by throwing small stone to  make the feeling of pain , this  can be one of the meaning of fa aadoohum ( annoying) occurred in 4: 16 in the Quran

In this theory” abrogation of  rajm by Islam” it is not necessary to reject the traditions ( ahadith) including rajm , because they are Arabic rajm

The meaning of  Arabic rajm :  throwing small stones   ,  not to throw them  to the sensitive places of body and not throwing them  from front side of him/ her , not to keep him/her within the earth? Therefore, the goal is not killing, but it is enough to make the feeling of pain

Amir hoseyn  torkashvand   (author of legal hejab in Mohammad’s  age)

ketabgroup@gmail.com

See the whole article:   http://baznegari.persianblog.ir/post/20

نسخ سنگسار توسّط اسلام (چکیده‏ی نظریّه)[1]

در رأی مشهور فقها، کیفر زنای متأهلان عبارت از قتل به روش سنگسار است.

برخلاف این رأی، اینجانب با تحلیل 25 عبارت قرآنی و نیز نقد تاریخی روایات مربوطه، به این نتیجه رسیدم که:

- اسلام ضمن تقبیح شدیدِ خیانت جنسی؛ در تعیین کیفرش نه تنها قتل و سنگسار را تشریع نکرده

- و حتّی آن را مورد امضا قرار نداده

- و حتّی بی‏اعتنا از کنار آن گذر نکرده

- بلکه این حکمِ موجود در نزد پیشینیان و اهل‏کتاب را مورد نسخ قرار داده است!

- رجمِ "عربی،‏قرآنی" متفاوت از رجمِ "عبری،‏توراتی" است با این‏حال در همان اوایل، رجمِ عبری،‏توراتی (یعنی قتل از طریق سنگسار) وارد جامعه اسلامی شد و سپس آرام‏آرام جایگزین رجمِ عربی (یعنی تنبیه از طریق پرتاب سنگ‏ریزه) گردید.

*در نظریه‏ی "نسخ سنگسار توسط اسلام" لزومی به ردّ کلّیّت روایات رجم ،البته رجمِ عربی (با این مشخصات: هدف‏نبودنِ قتل [و اکتفا به رساندن درد]، استفاده از سنگ‏ریزه، نزدن به جاهای حسّاس، از روبرو نزدن، لازم نبودنِ چال‏کردن و...) نیست.

                        امیرحسین ترکاشوند (نویسنده کتاب حجاب شرعی در عصر پیامبر) 

هدف از رجم، کشتن نیست بلکه تنبیه، با پرتاب سنگریزه به جاهای‏غیرحسّاس است.

نظریه‏ی این فقیه را در پُست شماره 11 (دانلود تحقیق رجمِ سنگسار1) آوردم ولی از آن‏جا که در قالب پی‏دی‏اف عرضه شده بود و در نتیجه قابل جستجو در فضای اینترنت نبود تصمیم گرفتم آن را به شکل کنونی نیز ارائه کنم.

توضیحات ایشان در مورد رجم بر محورهای زیر استوار است:

1- هدف از رجم، کشتن نیست!

2- به همین خاطر ،مطابق احادیث وارده، سنگ‏ها باید ریز یعنی غیر کُشنده باشد

3- و به جاهای حسّاس زده نشود.

4- عملیّات رجم، پس از صدق مفهومش یعنی اصابت تعدادی سنگریزه به مجرم پایان می‏پذیرد.

5- پس ترجمه‏ی رجم به سنگسار نادرست است.

6- رجم، سزای فحشایی است که به صورت پیدا و قابل رؤیت انجام شود.

همان‏طور که در مطلب‏های مربوط به سنگسار به ویژه "دانلود تحقیق رجمِ سنگسار1" متذکر شدم علاوه بر گردآوری نقدهای فقها و محققان در کتاب در حال تدوین "رجمِ سنگسار"، همچنین خود نیز شروع به نگارش مقاله‏ای با همان رویکرد کردم. عنوان مقاله‏ی خودم را "نسخ سنگسار توسط اسلام" می‏گذارم و طیّ آن ثابت خواهم کرد که نه تنها چنین حکمی در اسلام تشریع نشده بلکه این حکمِ موجود در نزد پیشینیان، مورد نسخ اسلام قرار گرفته است!

طبق معمول، دلایلی که برای اثبات سخنم می‏آورم تماماً درون‏دینی و درون‏فقهی است.

گرچه در این روزها چندان فکرم متمرکز نیست ، شوق گذشته را ندارم و نیز گرمای تابستان و ضعف مفرطِ جسمانی، کارم را دشوار می‏کند امّا امیدوارم مقاله را تا چهل روز آینده یعنی تا پیش از آغاز پاییز 90 به اتمام برسانم.

                                          امیر ترکاشوند 90.05.21

از دوازدهم اردیبهشت 90 که اقدام به توزیع کتاب نمودم، تا اوّل مرداد جاری، تعداد 105 نسخه کتاب و حدود 700 سی‏دی در بین فضلای قم، محقّقان، علاقه‏مندان به تحقیقات دینی، دوستان و نیز تعدادی از شخصیّت‏ها عرضه کردم.

گفتنی است عدم صدور مجوّز نشر، نه تنها مانع دستیابی نویسنده به حقّ‏التألیف گردید بلکه در این مدّت بخشی از حقوق بازنشستگی خود را نیز صرف تهیّه‏ی کتاب و سی‏دی برای اهداء به عزیزان فوق‏الاشاره کردم؛ و از این‏که مشتاقان دریافت کتاب، بیش‏تر از اندوخته‏ی ماهانه‏ی اینجانب‏اند شرمنده‏ام.

در همین‏جا لازم می‏دانم از عزیزانی که به درخواست اینجانب پاسخ مثبت دادند و از انعکاس مطالب کتاب در رسانه‏ها و سایت‏ها پرهیز کردند تشکّر کنم

سنگسار عبارت از قتل متأهّلانِ مرتکب زنا از طریق شلیک سنگ به آنان است. از این کیفر در متون فقهی به رجم تعبیر می‏شود. امّا رجم علاوه بر این معنا همچنین  به معنای اخراج ، تاراندن و حتّی با سنگریزه دنبالِ کسی کردن و او را تحقیرآمیز از حوزه‏ی جغرافیایی و دینیِ محیط خود دور کردن است. مرادم از رجم در عبارت رجمِ سنگسار (که عنوان کتاب جدیدم است) همین معنای دوم است. در این کتاب ،که فعلاً بخش‏های آماده‏ی آن در پُست شماره 11 منتشر گردید، بنا داریم سنگسار را به وسیله‏ی نقدهای درون‏فقهی از جغرافیای فقه اسلامی بتارانیم و حتّی با سنگریزه‏های نوک قلم به دنبالش افتیم تا برای همیشه از محیط اسلامی برانیمش!

گویند اقوام جاهل وقتی پیام فطری پیامبران را برنمی‏تافتند آن‏ها را از محیط خود طرد می‏کردند و با سنگریزه و تحقیرآمیز به دنبال‏شان می‏افتادند و ایشان را از خود دور می‏کردند؛ امّا اینک نوبت انتقام ،البته انتقامی عالِمانه، از آن اقوام جاهل است که با سنگریزه‏های اثرِ قلم به جان سنگسار خون‏آشامی که بعدها وارثان همان اقوام جاهل و ناملایم، با جوسازی به متون حدیثی نفوذ دادند بیفتیم تا به مدد تعالیم راستین الهی و نبوی که توسّط فقها و محقّقان تیزبین ارائه می‏شود سنگسار را رجم نموده و آن را از باورهای‏مان بزداییم و از قلمرو دینی‏مان بتارانیم.

عزیزانی که تا به حال از نقدشان در این رجمِ مقدّس بهره برده و با آن رجمِ سنگسار1 را سامان داده‏ایم از این قرارند:

آیت‏الله رحیم ارباب / آیت‏الله سیّدمصطفی محقّق‏داماد / آیت‏الله سیّدمحمّد موسوی‏بجنوردی / محدّث علی‏اکبر غفّاری / محدّث محمّدباقر بهبودی / حجّةالاسلام دکتر ابوالفضل شکوری / حجّةالاسلام‏والمسلمین عبّاس یزدانی / حجّةالاسلام‏والمسلمین عبدالحمید معصومی‏تهرانی / دکتر امیرحسین خنجی / دکتر صدیقه وسمقی / آیت‏الله سیّدمحمّدجواد موسوی‏غروی / آیت‏الله محمّد صادقی‏تهرانی / آیت‏الله محمّدابراهیم جنّاتی / آیت‏الله عبدالکریم نیّری‏بروجردی / فقیه احمد قابل / شیخ‏محمّد أبوزهرة / الدکتور مصطفی محمود / الدکتور أحمد صبحی‏منصور

همچنین توضیحی در باره‏ی رنگ "رجمِ سنگسار" یعنی رنگ هر یک از این دو جزء وجود دارد که در پُستی دیگر به آن خواهم پرداخت.

چند ماهی است که مشغول نگارش کتاب "رجمِ سنگسار" (یا: نقدهای درون‏فقهی بر سنگسار) هستم. کتاب به نقطه‏ی امیدوار کننده و قابل عرضه‏ای رسیده است. در این کتاب که فعلاً در مرحله‏ی تحقیق است تلاش دارم سخن فقها و محققانی که قائل‏اند حکم سنگسار، اساساً جزو احکام اسلامی نیست را گردآوری کنم زیرا خود از پیش به این نتیجه رسیده بودم. در این راستا تا به حال نقد بیست فقیه و محقق را جمع‏آوری کرده‏ام که با نقد ناتمام خودم به بیست و یک نقد می‏رسد.

امید است با انتشار این تحقیق، زمینه‏ی لازم برای این‏که سایر فقها نیز با همین رویکرد به نقد سنگسار بپردازند فراهم گردد تا مقاله‏ی آنان نیز به این تحقیق افزوده گردد؛ در همین راستا اخیراً دو تن دیگر از فضلای قم که تحقیق را تقدیم‏شان نمودم، در این رابطه قول مساعد دادند.

طلاب و فضلای جوان با اخذ پرینت از این فایل و تقدیم آن به اساتید حوزه، و سپس با پی‏گیری‏هاشان می‏توانند در جدّی‏تر کردن مسئله و رونق بخشیدن به بحث، نقش‏آفرینی کنند تا مگر دامان اسلام عزیز از این سیاست جناب عمربن‏خطاب و از این تحفه‏ی یهودی ،که با حیل روایی در جامعه‏ی اسلامی نفوذ یافت، مبرّا گردد.

برای دانلود "رجمِ سنگسار 1" ،که آن را به حوزه‏های علمیه تقدیم می‏کنم، بر روی لینک زیر کلیک کنید:

حجم 2377 کیلوبایت

http://www.4shared.com/document/mPD4oBJP/rajm-e_sangsar1.html

پیرو پُست‏های شماره‏ی 5 و 9، اینک بنا دارم تحقیق رجمِ سنگسار (نقدهای درون‏فقهی بر سنگسار) که تا به حال شامل 21 نقد می‏باشد را بر روی وبلاگم قرار دهم تا امکان دریافت آن برای همه‏ی محققان فراهم گردد و زمینه برای پیوستن سایر فقها و محققان به جمع ناقدینی که معتقدند اساساً چنین حکمی در اسلام وجود ندارد مهیّا گردد.

این تحقیق که پیش‏تر در مطلب شماره‏ی 5 همین وبلاگ در باره‏اش اطّلاع‏رسانی کرده بودم ،و بنا دارم آن را در قالب کتاب منتشر کنم، از نیمه‏ی راه گذشت. در این مدّت بیست نقد از فقها، محدّثان و سایر محققّان ،که همگی معتقدند چنین حکمی در اسلام وجود ندارد! را با پی‏گیریِ طاقت‏فرسا گردآوری کردم که بالغ بر 350 صفحه است. اینک بنا دارم چهار مورد از این نقدها که توسّط محقّقان عرب‏زبان نوشته شده را توسّط دوستانی که پیدا می‏شوند به فارسی ترجمه نموده؛ و به موازات آن، نقد بیست‏ویکم را خود بنویسم و اگر موفّق شدم از دو سه تنِ دیگر از فضلای قم که انگیزه‏ای دارند و شناسایی کرده‏ام درخواست کنم تا آن‏ها نیز مطلبی و نقدی در همین باره و با همین رویکرد بنگارند.

امروز پنجم خرداد 1390، تدارکات لازم برای رایت کردن فایل  کتاب مذکور بر روی مینی سی‏دی را آغاز کردم تا دستِ‏کم 500 نسخه از آن را در اختیار محقّقان قرار دهم. بدیهی است همان‏طور که در کتاب نیز توضیح داده‏ام فایل‏های قبلی که در طول تحقیق در دست عزیزان قرار داشت فاقد اعتبار می‏باشد. گفتنی است این سی‏دی‏ها دارای برچسب معرّفی کتاب است.

مشاهده یادداشت خصوصی

کتاب حجاب شرعی در عصر پیامبر، به آخر خط رسید. این تحقیق شامل 1017 صفحه‏ی اصلی و دو صفحه‏ی الفبایی است. نسخه‏های دیگری که به صورت مکتوب یا فایل در اختیار محقّقان است و بعضاً خودشان نیز اقدام به تکثیر کرده‏اند ،به دلیل تغییراتی که اعمال کرده‏ام، فاقد اعتبار است.

متأسفانه امکان نشر عمومی کتابم فراهم نشد پس با آهی سرد، تصمیم گرفتم آن را در اختیار محقّقان دینی قرار دهم. در این راستا روز گذشته یعنی دوازدهم اردیبهشت ،که با نام مطهّری و مقام معلّم گره خورده، توانستم تعداد چهل نسخه از آن را پس از زیراکس و صحّافی، با صورتی شکیل آماده کنم تا به اهلش بسپارم مگر به کارشان آید. سیزدهم اردیبهشت 1390 امیر ترکاشوند

پس از پایان تحقیقی که در مورد حجاب شرعی در عصر پیامبر انجام دادم، و متوجه شدم که میزان حجاب مورد انتظار شرع از مسلمانان عصر پیامبر، متفاوت و کم‏تر از تصوراتی است که از آنان داریم، تصمیم گرفتم به بررسی وجود کیفرهای سخت بپردازم. در گام اول بر آن شدم تا اصل وجود کیفری به نام سنگسار را مورد بررسی قرار دهم؛ یعنی پی‏گیری کنم که آیا اساساً چنین حکمی تشریع شده است یا خیر!؟ پس مبنای تحقیقم نقد درون‏فقهی سنگسار است. در این راستا بنا گذاشتم نقدهایی با ماهیت فوق، که تا به حال از سوی فقها و محققان دینی بر این حکم وارد شده را جمع‏آوری نمایم و سپس به توضیحات خودم بپردازم. پس به نقدهای باز ،که قائل به تشریع سنگسار بوده ولی در عین حال اجرای آن را به دلیل تغییرات بوجود آمده در چهره‏ی بشریت به صلاح اسلام نمی‏دانند، روی نمی‏آورم و فقط به همان نقدهای بسته و درون‏فقهی ،که قائل‏اند اساساً چنین حکمی مورد تشریع قرار نگرفته، می‏پردازم. دعا کنید در تحقیقم موفّق شوم.سی‏ام آذر 1389  امیر ترکاشوند

مقدمه‏ی تزکیه فردی و اصلاحات اجتماعی:

                                      1- نفی کینه‏ورزی‏های مذهبی                   

عناوینی که در این مقاله به آن می‏پردازم از این قرار است:

حُبّ و بغض / اوج کینه‏ورزی / میدان‏داریِ جاهلان / لعن و دشنام / زیارت عاشورا / تفسیر طلاییِ امام‏سجّاد از سوره حشر / ابوبکر جدِّ امام‏جعفرصادق! / ازدواج عُمَر با اُمّ‏کلثوم / اسامی هر سه خلیفه بر اولاد علی / موضع رسمی نظام.

اینک بحث را به ترتیب فوق پی می‏گیریم:

درست یک سال پیش در چنین روزی یعنی شانزدهم مرداد 1388 مقارن با نیمه‏ی شعبان 1430، پس از چهار سال موفّق شدم تحقیقی را که از شهریور 84 آغاز کرده بودم به پایان برسانم. این تحقیق را بنا دارم در قالب کتاب عرضه کنم. نام کتاب "حجاب شرعی در عصر پیامبر" است که دقیقاً گویای موضوع و ظرف تحقیق است. در این چهار سال با معدّلِ ده ساعت فعّالیّت در شبانه‏روز، به پی‏گیری تحقیق پرداختم و بجز شش هفت ماه، از تحقیق و نگارش  باز نایستادم (گفتنی است بعداً کار اصلاح و تکمیل، تا نیمه‏ی سال89 ادامه یافت).

امیدوارم میزان حجاب شرعی در عصر پیامبر را به درستی استخراج کرده باشم؛ امّا در هر صورت زحمت طاقت‏فرسایی برای آن کشیدم. گواه این سخن، حجمِ 1017 صفحه‏ای تحقیق و انبوهی از مطالب ناشنیده است! نتیجه‏ی تحقیق با ذهنیّاتی که از آنان داریم تفاوت زیادی دارد. آن‏ها دچار برهنگی‏های فاحش و معضلاتی بودند که زمینه را برای تحقّقِ حجاب‏های کنونی دشوار و بلکه ناممکن می‏کرد.

تحقیق شامل سه بخش است:

بخش1- حجابِ پیش از اسلام و واکنش مسلمانان (پی‏گیری تحقیق بر اساس احادیث و تاریخ)

بخش2- در سایه قرآن (استخراج حجابِ پیش و پس از اسلام بر اساس قرآن)

بخش3- مباحث فقهی (بررسی تطابق آراء فقهی با میزان حجاب شرعی در عصر پیامبر)

در باره‏ی کتاب، در آینده بیش‏تر توضیح خواهم داد.

فهرست تحقیق‏های سایت "بازنگری در متون دینی" که با مبناهایی تماماً درون‏دینی صورت می‏گیرد و با نگارش آن‏ها امید به گشایش‏های اساسی در جامعه‏ی اسلامی‏مان دارم به قرار زیر است:

1- حجاب شرعی در عصر پیامبر

(این تحقیق به عنوان اوّلین مورد بازنگری‏شده بزودی منتشر می‏شود)

2- بررسی کیفرهای سخت

(شامل: الف- سنگسارِ زانی ب- قصاص عضو ج- بریدن دست و پا د- اعدام مرتد)

3- مقدمه‏ی "تزکیه فردی و اصلاحات سیاسی‏اجتماعی"

(شامل: الف- نفی کینه‏ورزی‏های مذهبی ب- نفی باطل دانستن نامسلمانان ج- نفی اشتغال به غیر د- نفی رفتار شرک‏آلود با علمای دینی) 

4- نقش مجعولات دینی در معضلات بشر

(شامل: الف- تأثیرات فردی ب- تأثیرات خانوادگی ج- تأثیرات اجتماعی د- تأثیر بر سرنوشت ایران‏زمین) 

5- نمازهای پیامبر در شبانه‏روز

6- ایّام روزه‏داری در قرآن

7- انواع حبس نامشروع زنان (از جسم و هیکل تا صدا و هُنر)

8- قرآن، یادگاریِ خدا (سند سخن‏گفتن آفریدگار با انسان‏ها)

9- یادداشت‏های قرآنی (به شیوه‏ی بازنگری)

مشاهده یادداشت خصوصی